2024ko apirilak 22, Ama Lurra Eguna.

Joan den apirilaren 18an ospatu zen Jolaserako espazioen birnaturalizazio jardunaldia, eta bertan elkartu ginen EAEko Arkitektura Institutuko klaustro txikian espazioen diseinuaren arloko profesionalak: patioen eraldaketetan inplikatutako ikasleak, arkitektoak eta paisajistak, permakulturan adituak, administrazioko teknikak eta teknikariak, irakasleak eta ikastetxeetako zuzendariak, eraikuntza-enpresetako teknikariak eta baita guraso-elkarteen ordezkariak ere.

Eskola-patioak birnaturalizatzea, jolastokiak birnaturalizatzea, espazio publikoa bera birnaturalizatzea. Zalantzarik gabe, haurtzaroaren ingurunea birnaturalizatzeko bulkadak, kontzienteki edo inkontzienteki, gure habitataren birnaturalizazioaren beharretik dator.

Fermín Blancok (Sistema Lupo) zioen bezala, patioak ez dira soilik haurren kontua. Baina, zergatik ez urrunago joan eta aldarrikatu baietz, patioak haurren kontua direla, eta, beraz, komunitate osoarena. Tonucciren hitzak gogoan, defendatzen dut haurtzaroarentzako egokiak diren lekuak izango direla, dudarik gabe, herritarren gehiengoarentzako kalitatezko espazioak.

Zortea dugu, beraz, administrazioak ulertu duelako haurtzaroak naturarekin harremanetan egon behar duela bizitzeko, eta, horregatik, haurrei zuzendutako kanpo espazioen birnaturalizazioa sustatzen ari dela, gainerako herritarrei lur berde gehiago oparituz (Maia Permaculture-ko Ivan Tellaetxek azpimarratzen zuen bezala). Zortea, umeak hobeto zaintzeko asmoz, administrazioak bizitza birnaturalizatzeko premia larriaz zertxobait arduratzea erabaki duelako.

Arazoa da, beti bezala, legeak tranpa duela, eta greenwashing eskoletako nukleoetara ere iritsi dela. Administrazioaren dirulaguntzek patio kartzelazkoak ezabatu nahi dituzten hezkuntza-komunitate ugari erakarri dituzte, eta eraikuntza sektoreak merkatu-nitxo bat ikusi du espazio horien eraldaketetan.

“Natural itxurako” kanpo espazioak modan jarri dira. Itxura garbitzea, aldaketagatik aldatzea, asmo onez bada ere, gehiegitan azaleko aldaketak eragiten ari da, beharrezko ikuspegi-aldaketarik gabe. Sarritan, egurrezko altzariak jarri dira, material “atseginagoak”, “berdeak” diren akaberak… baina ikuspegi sakonik gabe, eta batez ere, lurzorua birnaturalizatu gabe.

Estalitako jolastoki bat, kautxuzko zoru berdearekin edo belar artifizialarekin eta egurrezko zutoin batzuekin (egurra bada ere), ez da espazio “natural” bat. Natura zikindu egiten da, busti egiten da, urtaroekin aldatzen da, hazten da, usaina du, zarata egiten du… Natura bizirik dago. Eta patio berriak, askotan, gailu artifizialak dira oraindik. Atseginagoak eta dibertigarriagoak? Bai. Espazioa modu bidezkoagoan banatua? Baliteke baietz. Naturalagoak? Zuhaitz-azala edo hareazko guneak badaude, hormigoiarekin konparatuta, bai… baina nahikoa al da? Ez.

Edozein esku-hartzeren aurretik, espazio horrek bete beharko lituzkeen helburuak sakon aztertzeko prozesua egin beharko litzateke. Sustraietara jo, hausnarketa egin. Ikuspegia aldatu. Gure haurtzarora bidaiatzea nahikoa da eta gogokoen ditugun oroitzapenak non gertatu ziren gogoratzea: non izan ziren? Galdera horrekin hasten ditut haur garapenean eta espazioetan oinarritutako irakasleen ikastaroak. Oroitzapen guztiak naturarekin lotuta daude, helduen presentzia hurbilarekin baina intimitatean, espazio seguruan baina esploratzeko, ibiltzeko, ezkutatzeko eta Ama Lurraren altxorrekin (landare eta animaliekin) harremanetan egoteko aukera ematen duen ingurune batean.

Sue Stuart-Smith psikiatrak eta psikoterapeutak, bere La mente bien ajardinada liburuan, honela definitzen du lorategi batean bizitzearen esperientzia:

“Lorategiek, zentzu honetan, <erdiguneko> espazio bat eskaintzen digute: gure barneko ni ametsduna eta mundu materiala elkartzen diren lekua izan daiteke. Muga horien lausotze horri Donald Winnicott psikoanalistak esperientzia <trantsizionala> deitzen dio. (…) Bestela esanda, babesleku izan daitezkeen arren, lorategiek bizitzaren oinarrizko alderdiekin konektatzen gaituzte.”

Ez dut hemen jolasaren garrantziaz hitz egingo (naturak beti aberasten eta asetzen duena), ezta planeta zaintzeko dugun erantzukizun sozialaz ere, nahikoa arrazoi biak ere patioak birnaturalizatzeko.

Azpimarratu nahi dudana da: ezinbestekoa da diskurtsoa zaintzea, etorkizuneko patio eraldaketa bakoitzaren oinarri izango den diskurtsoa. Aldaketaren sustraiak, oinarria, eta ikuspegia.

Aldaketa horiek diseinatzen ari garen profesionalok zintzoak izan behar dugu haurtzaroarekin, eta euren beharrei erantzuten dien kontakizuna zaindu. Elkarrekin bildu, sarea osatu, eztabaidatu, irtenbideak bilatu eta partekatu, eta azken finean, bizitzaren aldeko ikuspegi eraldatzaile horri eusten dioten espazioak sortu. Horixe egin genuen apirilaren 18ko Jolaserako espazioen birnaturalizazioa jardunaldian: begirada zaindu.

Haurren patioak (eta haiek bizitzen dituzten txoko guztiak) birnaturalizatzeko premia larria ulertzen duen begirada, bizitza bera birnaturalizatzeko.

Jasotako parte-hartze orrian leku nahikorik ez eta mezu honen bitartez helarazten dizuet iritzia.

Geltokiaren lekualdatzeak ez ditu betetzen ez genero ikuspegiaren irizpideak, ezta mugikortasun jasangarriarenak ere. Puntuz-puntu arrazoituko ditut informazio-orrian adierazitako argudioen gainean:

Herrigunetik autobusak ateratzea

Burutu ahal da ikerketarik jakiteko garraio publikoa herritik aterata erabilera areagotu ala murriztuko egingo den? Nik ezagutzen ditudan teorien arabera, zenbat eta zailtasun gehiago egon garraio publikora heltzeko, orduan eta gutxiago erabiltzen da, eta hori ez da eredu jasangarriaren aldeko apustua egitea.

Arriskuak eta kutsadura murriztea

Nik dakidala, kutsadura gehiena kotxearen erabilerak sortzen du, ez garraio publikoak.

Herrigunean beste garraio batzuk lehenestea: bizikletak lehenesteko kotxeak murriztea izango litzateke lehen neurria, autobusek eta bizikletek elkarbizitzeko gaitasuna badaukate. Gainera, autobusek bakarrik gure herriko 4 kale zeharkatzen dituzte.

Bidaien denbora murriztea

Ulertzen dut 8 minutu direla autobusek gure herrian sartu eta ateratzeko behar duten denbora. Hori horrela bada, markina-xemeindarrek bakarrik 4 minutu aurreztuko lituzkete. Denbora horri kentzen baldin badiogu geltoki berrira joaten behar dugun denbora (etxebizitza gehienetatik urrutiago baitago), benetan zenbat denbora aurreztuko dugu markina-xemeindarrok? Uste dut neurri honek mesede handiagoa egiten diela lekeitiar eta ondarrutarrei, baina ez hainbeste markina-xemeindarrei.

Bizkaibus zerbitzuen kalitatea hobetzea

Zertan hobetuko da benetan? Aurreko galderan moduan, hobekuntza markina-xemeindarrentzako da ala gainontzeko eskualdeko biztanleentzako?

Irisgarritasuna: arrapalak jarri arren, urrutiago dagoen heinean, edozeinentzako da deserosoagoa egungo geltokia baino. 

Segurtasuna

Hirigintza genero ikuspegitik aztertzen denetik, guztiz baieztatuta dago segurtasun pertzepzioa ez duela hainbeste hobetzen argiztatzeak, baizik eta JENDEAK. Jane Jacobsek aspaldi argudiatu zuen: segurtasun kaleko BIZITASUNAK ematen du, jendeak, IKUSIA ETA ENTZUNA IZATEAK. Proposamenak guztiz baztertzen du genero ikuspegia, izan ere, geltoki berria ez dago herrigunean, bizitza, komunitatea, jendea dagoen lekuan. Geltoki horren segurtasun pertzepzioa hutsa da, ez dago laguntza eskatzeko aukerarik, garrasi egin eta inork ez du entzungo… Gainera, tunel batetatik pasatu behar da. Nahiz eta argiztatuta egon, tunel puntu beltzak dira. Gainera, tunelaren aurrean dagoen aparkalekua handitu egiten da. Guztiz egiaztatuta dago, aparkalekuak ere puntu beltzak direla, segurtasun gutxi eskaintzen duten espazioak. Eta tunelaren sarreran komuna jartzen da, beste puntu beltz bat. 

Horrez gain, kontuan izan behar da garraio publikoa gehien erabiltzen dutenak baliabide gutxiko pertsonak direla, ibilgailu propiorik ez daukatenak: emakumeak, gazteak, jatorri ezberdinetako pertsonak, pertsona nagusiak. Askotan, kolektibo zaurgarrietako pertsonak izaten dira, eta herriguneko babesa behar dutenak, euren egunerokotasuna errazteko neurriak, ez baztertuko dituztenak. Oso esanguratsua da egindako 3D irudietan ez dela apenas pertsonarik agertzen, proposamen honen diseinuaren erdigunean ez daude pertsonak.

Onurak zeinentzako?

Guzti horrengatik ondorioztatu daiteke proposamen berriaren onurak markina-xemeindar gutxi batzuk bakarrik jasoko dituztela, alegia, egungo geltokiaren inguruan bizi direnak, zarata-kutsadura murriztuko zaielako. Gainontzeko markina-xemeindarrok galdu egingo genuke aldaketa honekin, eta jakin nahi nuke, garraio publikoaren erabilera handitu baino murriztu ez litzatekeen egingo. Aldiz, badirudi, irabaziko luketen bakarrak lekeitiar eta ondarrutarrak liratekeela, hainetzako bidaiak moztuko liratekeelako. Horregatik, badirudi proposamen hau Bizkaiko Foru Aldunditik datorrela, eta ez herriko beharretatik.

Azkenik, aipatu nahi nuke, mota honetako aldaketen eragina benetan aztertzeko kalitatezko parte-hartze prozesuak behar direla, ezagutzeko zeintzuk diren herritarren beharrak, joera sozialak, tokiko merkatarien iritzia, autobusen benetako erabiltzaileen iritzia, eta abar. Lehen aipatu bezala, seguru nago autobusa gehien erabiltzen duten kolektiboetako jende gutxik erantzungo duela parte-hartze mota honetan, adibidez. Eskertzekoa da Udalaren galdetzeko motibazioa, baina beste motako espazio batzuk aproposagoak lirateke.